به رقم‌پردازی خو گرفته‌ایم؟

یادداشت الهام فخاری در روزنامه شرق- ۱۳۹۹/۰۷/۳۰

روزهای نخست رقم‌ها که زیرنویس برنامه‌های سیما و شبکه خبر بازنمایی می‌شد، برای بیشتر مردم گیرا بود. از آغاز درباره درستی و نادرستی و کم یا بیشتر‌بودن رقم‌ها و آماره‌ها پرس‌و‌جو و کشمکش شد. گوینده و چگونگی بازگویی آمار هم بخش دیگری از ماجرا بود. افزایش یا کاهش رقم‌ها و شمارگان و درصدها بر رفتار مردم اثر می‌گذاشت و پس از سال‌ها خبر ساعت دو به‌گونه‌ای کانون توجه همگانی شد. چند‌صد‌و اندی بیمار در روز شناسایی شده، چندده نفر در پی بیماری درگذشته و مقایسه میان وضعیت شهرها بخشی از این گزارش آمارشناختی بوده است. برای بیشتر مردم، دست‌کم در جامعه کنونی ایران، حاشیه‌های این آماره‌خوانی‌ها بیش‌ از پرداختن به تحلیل و تعبیر رقم و شمارگان پررنگ و گیرا شده است.

رقم، شماره، اندازه و جدول‌های پشت سر هم برای بسیاری از مردم هنوز ناخوشایند هستند. گاهی گمان می‌کنیم که به رقم‌پردازی‌ها و گزارش‌های آمارشناختی خو گرفته‌ایم، ولی چه بسا ما ایرانیان با شناسایی، پردازش، داده‌گیری و به‌کارگیری یا نقد آمارشناختی هنوز بیگانه‌ایم. این کاستی دانشی-توانشی به‌ویژه در میان دانش‌آموختگان دانشگاهی که امروزه در مقایسه با گذشته فزونی یافته و دوره‌های تکمیلی هم بیشتر شده‌اند، پرسش‌انگیزتر است.

با چند رقم و شماره پردازش شناختی ما دستخوش آشفتگی می‌شود، توانایی‌های پردازشی‌مان از کار با رقم‌ها تا پردازش‌های واژگانی (مهارت نوشتن و خواندن یا سرودن و نقد‌کردن) نابسنده و دچار مسئله هستند. ریاضی برای بسیاری هنوز یک کار پیچیده و دشوار است و کمتر آموزش‌یاری با روش آموزشی بازی می‌تواند رقم و شمارگان و پردازش‌های آمارشناختی را برای کودکان و نوجوانان ایرانی خوشایند، کارا و پذیرفتنی کند. گاهی هم برخی برای گیج‌کردن دیگران از رقم‌ها و آماره‌ها و آمارها بهره برده‌اند. آمارشناسی و آمارپردازی کاری یکسره دولتی یا حاکمیتی نیست، گرچه روایی و پایایی آمارها و آماره‌های نهادهای رسمی و دقت در روند تخصصی پردازش‌های آماری جایگزین غیررسمی ندارد.

آمارشناسی و آمارپردازی در زندگی روزمره هر شهروند باید باشد تا بتواند گذشته خود را پردازش، درستی یا نادرستی داده‌ها و دانسته‌های خویش را بازشناسی و پایه‌های زندگی بخردانه‌ای برای امروز را استوار کند. هر شهروند برای زیستن هدفمند و سنجیده در اکنون نیاز دارد پردازش‌های رقمی و واژگانی، آمار و آماره‌ها را بشناسد، روایی یا ناروایی داده‌هایی را که به‌ویژه در زمانه ما بسیار و گوناگون هستند، ارزیابی کند و بر پایه پردازش‌ها تعبیر بسامان و سازنده‌ای در زندگی خود داشته باشد. هنگامی که از چگونگی ارزیابی رقم درست و نادرست ناتوان باشیم و اگر روندهای رسمی یا کاری چنان پیچیده شده باشند که من و شما درست درنیابیم چه بود و چه شد، سرنوشت یک جامعه در حیرانی و بهت رقم می‌خورد و هر روز از چیزهایی سردرگم و شگفت‌زده می‌شویم که در جامعه‌هایی برخوردار از دانش و مهارت‌های پایه ساده و روان تعبیر می‌شوند.

آماره‌ها و آمارها و آمارشناسی به خودی خود چندان کاری پیش نمی‌برند. این پردازش‌ها برای شناخت بهتر، دقیق‌تر و درست‌تر زندگی، هستی و روندهای زیست اجتماعی ما به‌ کار می‌آیند. اگر بخواهیم روزگار بهتری بسازیم، باید دانش و توانایی‌ها و مهارت‌های خود را بهبود ببخشیم. جایی که آمار کار تنها یک سازمان یا یک اداره در هر سازمان باشد و آموزش و پرورش ما به‌گونه‌ای پیش برود که آمارشناسی و پردازش‌ از جمله کارهای پیچیده دور از دسترس انگاشته شود، بهبود اجتماعی و دگرگونی سازنده و فراگیر در سبک زندگی تنها یک آرزو خواهد ماند. پیش‌نیاز آمارشناسی و پردازش، آگاهی، دقت، پایبندی به چارچوب و مستند و مستدل گفتن و شنیدن و دریافتن است. روزمره‌مان را باز بنگریم، چقدر از داده‌ها و آماره‌هایی که به آنها می‌پردازیم دقیق و روا و درست هستند؟ پردازش‌های ما چقدر ساختارمند و بسامان پیش می‌روند؟ از این پردازش‌ها چگونه و کجاها بهره می‌گیریم؟ آیا آمار و برنامه‌ریزی تنها دو یا چند واحد آموزشی در دبیرستان یا دانشگاه است؟

اول آبان‌ماه روز ملی آمار و برنامه‌ریزی نام‌گذاری شده است. آمارشناسی یا فراتر از آن پردازش‌شناسی (واژگانی یا شمارگانی (رقم و آمار) کاری ارزنده برای سنجیده‌زیستن، برای اصلاح و بهبود و برای رویارویی با واقعیت است. آمارشناسی برای برآوردهایی بر پایه گذشته برای بهبود در آینده است. نام‌گذاری یک روز در سال‌نمای ملی گویای بایستگی و ارزندگی این کار برای همگان و به‌مثابه یک برنامه کار به‌اصطلاح اصلاح‌طلبانه می‌تواند باشد.

یادداشت‌ها

الهام فخاریروزنامه شرقشورای شهرشورای شهر تهرانکرونایادداشت

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *